Međunarodna unija za zaštitu prirode (IUCN) proglasila je divlje medonosne pčele (Apis mellifera) ugroženima u Evropskoj uniji.
Ovo je prvi put da je ova, svima dobro poznata vrsta, u svom divljem obliku prepoznata kao deo prirodne baštine koja zahteva posebnu zaštitu. Odluka je rezultat višegodišnjeg rada međunarodnog tima istraživača okupljenih u organizaciji Honey Bee Watch, koji su u saradnji sa vodećim autorima IUCN Crvene liste pčela sproveli sveobuhvatnu naučnu procenu statusa divljih populacija.
Divlje medonosne pčele prirodno otporne populacije
Za razliku od pčela koje žive u košnicama i čijim životom upravljaju pčelari, divlje medonosne pčele žive slobodno — u šupljinama stabala, zidovima starih zgrada, na tavanima ili u prirodnim zaklonima koje same pronalaze. Ne dobijaju dohranu, ne primaju tretmane protiv parazita i ne zavise od ljudske pomoći. Upravo zbog toga predstavljaju dragocen rezultat prirodne selekcije: njihov opstanak zavisi od prilagođavanja lokalnim uslovima, što vremenom dovodi do stvaranja jedinstvenih lokalnih genetičkih linija. Te prirodno otporne populacije mogu biti ključ za razumevanje kako će se pčele nositi sa klimatskim promenama i drugim izazovima budućnosti.
Visok nivo nestanka divlje medonosne pčele
Poslednja IUCN procena statusa pčela u Evropi, iz 2014. godine, svrstala je divlje medonosne pčele u kategoriju Data Deficient — nedovoljno podataka za procenu. Upravo taj nedostatak informacija bio je jedan od razloga da se pokrene nova procena. Tokom trogodišnjeg procesa, istraživači iz različitih zemalja objedinili su brojne naučne
studije, nacionalne baze podataka i nove terenske podatke, kako bi dobili pouzdanu sliku o stanju divljih populacija u Evropi. Prema strogo definisanim IUCN kriterijumima, rezultati su pokazali da ove populacije trpe snažne pritiske — i da postoji visok rizik od njihovog nestanka ukoliko se ne preduzmu mere zaštite.
Najveće pretnje divljim medonosnim pčelama isti su oni faktori koji pogađaju i gajene: prekomerna upotreba pesticida, klimatske promene, gubitak prirodnih staništa i širenje bolesti i parazita. Ali, kod divljih populacija, ovim pretnjama se dodaju i neki specifični rizici. Jedan od njih je i učestala praksa migratornog pčelarstva, u kojoj pčelari premeštaju košnice na velike udaljenosti u potrazi za pašom. Takvo veštačko premeštanje društava dovodi u kontakt populacije koje se inače ne bi susrele, čime se otvara mogućnost za njihovo međusobno ukrštanje što vremenom može dovesti do gubitka lokalnih prilagođenosti. Isto važi i za razmenu matica iz udaljenih područja — praksu koja, ako nije kontrolisana, može izbrisati jedinstvene genetičke karakteristike nastale prirodnom selekcijom tokom vekova.
Čuvari genetičke raznovrsnosti unutar vrste Apis mellifera
Važno je, međutim, naglasiti da ova odluka ne donosi zabrane za pčelare. Naprotiv — njen cilj je da ukaže na to da, pored pčelarstva, postoji i divlji segment populacije koji ima svoju ulogu u ekosistemu i čije očuvanje može biti u obostranom interesu. Divlje medonosne pčele su čuvari genetičke raznovrsnosti unutar vrste Apis mellifera, a upravo ta raznovrsnost omogućava nastanak otpornijih društava koja bolje podnose bolesti, klimatske ekstreme i promene u okolini. Zbog toga njihovo očuvanje nije samo pitanje zaštite prirode — već i temelj budućeg održivog pčelarstva.
Očuvanje divljih medonosnih pčela nije poziv na razdvajanje čoveka i prirode — već na saradnju sa njom. Jer samo tamo gde pčele mogu živeti slobodno, i mi možemo naučiti kako da opstanemo u skladu sa njima.
U narednim godinama očekuje se da naučnici predlože konkretne preporuke i strategije za zaštitu ovih populacija. Mere će, između ostalog, uključivati očuvanje staništa, podizanje svesti javnosti i uvođenje principa promišljenog upravljanja brojem komercijalnih (gajenih) košnica u područjima gde se javnjaju divlje medonosne pčele. Cilj nije ograničenje, već uspostavljanje ravnoteže između pčelarstva i prirode.
Doc. dr Jovana Bila Dubaić
Centar za biologiju pčela
Biološki fakultet, Univerzitet u Beogradu
[email protected]
Fotografije: Doc. dr Jovana Bila Dubaić
